De Verborgen Familie Onder Onze Voeten

Door Anton Overklift Vaupel Klein - met dank aan bioloog Wim Calame

Afbeeldingen: AI gegenereerd

Mol, egel en spitsmuis, drie onopvallende dieren, meer verwant aan elkaar dan je zou denken

Wie door het bos wandelt of een overwoekerde tuin binnenstapt, beseft zelden dat onder de bladeren, in het gras én diep in de bodem een bijzondere familie schuilgaat. De mol, de egel en de spitsmuis lijken qua vorm en gedrag nauwelijks op elkaar, maar biologisch behoren ze tot dezelfde orde: de Insecteneters. Ondanks uiterlijke verschillen delen ze een vergelijkbare leefwijze, een dieet dat grotendeels uit kleine diertjes bestaat en een leven dat vooral ’s nachts en vlak boven of onder de grond plaatsvindt.

De Mol: Architect van de Ondergrond 

Leefgebied
De mol leeft in een uitgebreid stelsel van gangen vlak onder tot wel meer dan één meter onder de grond van graslanden, tuinen en loofbossen. Zijn wereld bestaat uit aarde, duisternis en voortdurend graafwerk. Je ziet hem bijna nooit, maar zijn aanwezigheid verraadt zich via molshopen.

Voortplanting
In het voorjaar zoeken de normaal solitaire mollen elkaar op, waarbij het mannetje lange mollenritten maakt. Een vrouwtje werpt meestal 2 tot 7 jongen, die zij zelfstandig grootbrengt. De jongen zijn na ruim een maand al zelfstandig (mei-juni).

Voedsel
De mol is een onvermoeibare vleeseter. Hij leeft van regenwormen, insectenlarven, naaktslakken en andere bodemdiertjes. Hij eet wel tot zo’n 50 gram voedsel per dag; uren zonder voedsel kunnen fataal zijn.

Overwinteren
Mollen houden geen winterslaap. Ze blijven actief in hun gangen, waar de temperatuur relatief constant blijft.

Vijanden
Roofvogels, reigers, wezels en katten grijpen vooral jonge of verdwaalde mollen die boven de grond komen. Maar ook de mens is een geduchte opponent, zeker wanneer midden in het grasperk een grote molshoop verschijnt.

De Egel: De Stekelige Zwerver van de Nacht

Leefgebied
De egel doorkruist tuinen, bossen en struweelranden. Hij leeft boven de grond maar verstopt zich graag onder bladeren of in houtstapels.

Voortplanting
In het voorjaar paren de egels waarbij de partners zorgvuldig te werk moeten gaan en uiteindelijk het vrouwtje haar stekels plat op het lichaam legt. Een worp telt meestal 3 tot 6 jongen. De kleintjes worden blind en kaal geboren met kleine flexibele stekels; pas na enkele weken staan ze op eigen pootjes, waarna ze na zo’n 5 tot 6 weken zelfstandig zijn.

Voedsel
Hoewel hij er lief uitziet, is de egel een geduchte jager op insecten, slakken, wormen en soms zelfs kleine reptielen of nestjonge vogels, maar fruit wordt ook niet versmaad.

Overwinteren
De egel houdt wél winterslaap. Vanaf ongeveer november (afhankelijk van de temperatuur) rolt hij zich op in een nest van bladeren en twijgen, waarna het dier in het voorjaar weer tevoorschijn komt om de vetreserves aan te vullen.

Vijanden
Uilen, vossen en de mens (verkeer) vormen de grootste bedreiging. Ook droogte en voedselgebrek spelen de laatste jaren een rol. Tegenwoordig houdt de mens van nette tuinen met weinig rommel en veel tegels, zaken waar onze egel juist niet van houdt. Geef hem maar veel struiken, planten en ander groen en zorg in het najaar voor lekker veel dode bladeren. Dat levert genoeg voedsel en schuilmogelijkheden voor onze stekelige vriend op en wanneer we tussen tuinen openingen houden waardoor hij van tuin tot tuin kan gaan, hebt u een vriend voor het leven (dat wil zeggen tot zo’n vijf jaar, de leeftijd van onze egel).

De Spitsmuis: Klein Maar Vurig

Let op: geen echte muis!
Hoewel de spitsmuis in de naamvoering een muis heeft, behoort ze niet tot de knaagdieren. Spitsmuizen zijn nauw verwant aan mollen en egels en vormen samen een eigen tak binnen de insecteneters.

Leefgebied
Spitsmuizen zwerven door bossen, tuinen, weilanden en slootkanten. Ze hebben een voorkeur voor beschutte plekken tussen bladeren en wortels.

Voortplanting
Ze zijn bijzonder vruchtbaar en kunnen meerdere keren per jaar werpen, meestal 4 tot 7 jongen per nest. Vanwege hun korte levensduur (tot zo’n anderhalf jaar) en de vele vijanden zijn veel jongen nodig, die op hun beurt weer gauw vruchtbaar zijn.

Voedsel
Spitsmuizen zijn onverzadigbaar, en zijn dan ook continu op zoek naar voedsel, niet allen in de nacht maar ook overdag. Hun snelle stofwisseling (hartslag frequentie tussen 600 en 1200 slagen per minuut!) dwingt hen om bijna constant te eten: insecten, larven, spinnen en soms kleine amfibieën, maar af en toe wat groen gaat er ook in.

Overwinteren
Ze houden geen winterslaap, maar blijven actief tussen bladeren en onder hout. In koude periodes moeten ze extra veel voedsel vinden om warm te blijven.

Vijanden
Katten, uilen, marters en roofvogels jagen graag op spitsmuizen. Sommige predatoren, met name de zoogdieren, zoals katten, eten ze niet op vanwege hun sterke muskusgeur. Die geur is afkomstig van twee klieren, één aan elke zijde van het dier.

Eén Familie, Drie Levenswijzen
Hoewel de mol onder de grond leeft, de egel boven de grond rondscharrelt en de spitsmuis tussen bladeren en wortels jaagt, delen ze een evolutionaire verwantschap die zich toont in hun bouw: kleine ogen, sterke reukzin, een voorkeur voor insecten én een voornamelijk nachtelijke of verborgen levensstijl. Ze vormen samen een bijna onzichtbare maar onmisbare familie in onze ecosystemen. Door insectenpopulaties in balans te houden en de bodem te beluchten, dragen ze ieder op hun manier bij aan de gezondheid van onze natuur. Wees dan ook zuinig op deze onzichtbare dieren, zo vlak bij huis.