Reigers in Nederland, statige jagers in onze wetlands en daar buiten

Door Anton Overklift Vaupel Klein

Wie in Nederland langs een sloot, vijver of moerasgebied wandelt, kan maar zo oog in oog komen te staan met een reiger. Deze elegante vogels zijn onlosmakelijk verbonden met het Nederlandse landschap. De blauwe reiger, de bekendste van allemaal, voelt zich zelfs thuis in het midden van steden en dorpen. Maar ons land herbergt veel meer reigersoorten dan de meeste mensen vermoeden. Hieronder een overzicht — van de alledaagse tot de meer zeldzame verschijningen — inclusief leefgebied, voedsel en voortplanting.

Blauwe reiger – Ardea cinerea

De blauwe reiger is zonder twijfel de meest zichtbare reiger van Nederland. Je vindt hem werkelijk overal: langs sloten, in weilanden, parken en zelfs in stadsvijvers. Deze opportunistische jager leeft voornamelijk van vis, maar eet net zo makkelijk kikkers, muizen, jonge vogels, insecten en kreeftachtigen. In het voorjaar vormen blauwe reigers kolonies hoog in bomen, waar ze nestelen en 4 à 5 eieren leggen. Met geduldige precisie vissen ze siervijvers soms in korte tijd leeg een fenomeen dat tuinliefhebbers maar al te goed kennen.

Purperreiger – Ardea purpurea

Veel schaarser is de purperreiger, een elegante soort die vooral te vinden is in uitgestrekte moerasgebieden zoals de Nieuwkoopse Plassen en De Wieden. Hij jaagt op vissen, amfibieën, insecten en kleine reptielen. Purperreigers broeden eveneens in kolonies, maar bouwen hun nesten diep in rietvelden, waar ze 4 tot 5 eieren leggen.

Grote zilverreiger – Ardea alba

Waar deze soort vroeger een zeldzame wintergast was, is de grote zilverreiger inmiddels jaarrond in Nederland te bewonderen. Met zijn opvallende witte verschijning en sierlijke houding trekt hij steeds meer aandacht. Hij leeft van vis, amfibieën, insecten en kleine zoogdieren. Hoewel de broedpopulatie groeit, blijft hij vooralsnog vooral in moerasgebieden met veel riet nestelen.

Kleine zilverreiger – Egretta garzetta

De kleine zilverreiger is een elegantere, slankere versie van zijn grote verwant en wordt vooral langs de kust (Wadden eilanden en de Zuid Hollandse en Zeeuwse delta) en grote wateren gezien. Zijn dieet bestaat uit kleine vissen, garnalen en insecten. Tussen de honderd en de tweehonderd paren broeden in Nederland, meestal in gemengde kolonies met andere reigerachtigen.

Koereiger – Bubulcus ibis

Wereldwijd bekend als de witte vogel die tussen kuddes vee paradeert, duikt de koereiger ook in Nederland steeds vaker op. Hij volgt grazers om insecten te vangen die uit het gras opspringen, maar eet daarnaast kikkers en kleine knaagdieren. Broedgevallen in Nederland zijn nog schaars (enige tientallen), maar nemen gestaag toe.

Ralreiger – Ardeola ralloides

De ralreiger is een uiterst zeldzame dwaalgast. Hoewel hij incidenteel opduikt, broedt hij niet in Nederland. Zijn compacte, beige gestreepte uiterlijk, met kuif!, maakt hem een bijzondere verschijning, zeker wanneer de vogel opvliegt waarbij zijn witte vleugels goed zichtbaar worden. De soort probeert zijn voedsel in het water vanuit een hinderlaag te bemachtigen.

Kwak – Nycticorax nycticorax

De nachtelijke jager onder de reigers. De kwak is vooral ’s avonds actief en jaagt op vis, amfibieën en insecten. Het aantal broedparen in ons land, zo’n vijftig in totaal, worden voor een deel gevormd door exemplaren ontsnapt uit dierentuinen. Een kleine broedpopulatie bevindt zich bijvoorbeeld rond Artis, waar hij met zijn kenmerkende roep goed te horen is en waar de soort de vissen probeert te stelen van de bewoners aldaar.

Roerdomp – Botaurus stellaris

Hoewel de roerdomp niet op een typische reiger lijkt, behoort hij wel tot dezelfde familie. Met zijn perfecte riet-camouflage is het een meester van onzichtbaarheid. Hij leeft in uitgestrekte rietmoerassen zoals de Oostvaardersplassen en voedt zich met vissen, kikkers, insecten en muizen. In dichte rietvelden bouwt hij een goed verborgen nest met 4 tot 6 eieren. In ons land neemt de soort in aantallen broedparen langzaam toe, tot zo’n achthonderd bij de laatste telling. Met name in de winter wanneer de vogel naar ijsvrij water op zoek is, kan men de roerdomp opmerken.

Woudaap – Ixobrychus minutus

Onze kleine rietreiger is een buitengewoon zeldzame verschijning. De soort leeft in dicht moerasgebied, zoals de Nieuwkoopse plassen, maar ook in de plassen in de duinen. De Woudaap leeft van vissen, grote insecten en amfibieën en het geluid heeft in de verte wel wat weg van een blaffende hond. Het landelijk aantal broedgevallen staat nu op zo’n vijftig, maar gelukkig lijkt de soort langzaam in aantal toe te nemen. De broedtijd is zo rond eind mei tot juli waarbij het aantal eieren tot wel acht stuks kan bedragen.

Reigers en vijvervis, een terugkerend conflict

Voor reigers vormen tuinvijvers een makkelijk buffet. Vooral de blauwe reiger weet precies hoe hij vissen moet verschalken. Hij kan minutenlang roerloos staan, om vervolgens met bliksemsnelle precisie toe te slaan. Ondiepe vijvers nodigen hem des te meer uit daarin kan hij waden en actief jagen. Reigers beschikken bovendien over een uitstekend geheugen. Een vijver waar ze eerder succesvol waren, staat hoog op hun mentale kaart. Vooral in de vroege ochtend keren ze graag terug. Hoe bescherm je vijvervis op een diervriendelijke manier?

Gelukkig zijn er meerdere effectieve opties die zowel vissen als reigers beschermen:

- Maak de vijver minstens 80 cm diep.
- Zorg voor schuilplekken onder water, zoals stapelstenen, plantenpotten of holle structuren.
- Span onzichtbaar nylon draad kruislings boven de vijver om landen te ontmoedigen.
- Gebruik bewegende objecten zoals reflectoren of windmolentjes.
- Een nep-reiger? Die werkt meestal niet: reigers herkennen het bedrog snel.

Samengevat

Nederland is rijk aan reigersoorten, variërend van de algemene blauwe reiger (Ardea cinerea) tot zeldzame gasten als de ralreiger (Ardeola ralloides). Deze vogels spelen een belangrijke rol in onze ecosystemen, maar kunnen soms ook een uitdaging vormen voor vijverbezitters. Of je nu een natuurliefhebber bent, een vijver hebt of gewoon graag buiten bent reigers blijven fascinerende, veelzijdige vogels die kleur geven aan het Nederlandse landschap.

Met dank aan bioloog Wim Calame.