Oeverinstorting Valkenburgse Meer mede gezien geplande uitbreiding voor Wassenaar wake-up call

De ernstige oeverinstorting aan de zuidzijde van het Valkenburgse Meer die zich vorige week dinsdag in korte tijd voltrok leidde tot alle hens aan dek in zowel Katwijk, dat vrijdag een noodverordening voor het gebied uitvaardigde, maar ook in Wassenaar omdat serieus rekening werd gehouden met een zodanig onstabiele waterkering op de grens van beide gemeenten, dat water uit de Katwijkse plas de aangrenzende lager gelegen Wassenaarse polder zou kunnen instromen. Een tijdelijke dam in de enige open watergang tussen de Zijlwatering en het meer moet voorkomen dat er bij een eventuele dijkdoorbraak steeds maar weer nieuw water naar de plas wordt aangevoerd. Onderzoek moet uitwijzen hoe ernstig de situatie van de oevers rondom het meer is en welke maatregelen noodzakelijk zijn voor een oplossing. Naast alle gevolgen op korte termijn voor de polder, de recreatie, zandwinning en toegankelijkheid, vormen de gebeurtenissen op 1 april een onmiskenbare wake-up call voor de gemeente Wassenaar dat op papier te maken krijgt met een omvangrijke uitbreiding van de plas op haar grondgebied.

Door Jos Knijnenburg

De vaststelling van het Ontwerpprogramma Noordrand (voorheen de Groene Zone) is volgens de laatste berichten met een jaar uitgesteld tot komend najaar. Eind mei moet meer duidelijk worden over die grote olifant in de Noordrand, de herontwikkeling van het mobilisatiecomplex Maaldrift tot een grootschalige opleidings- en trainingslocatie voor de Koninklijke Marechaussee. De geplande uitbreiding van het Valkenburgse Meer is qua oppervlakte een niet heel veel kleinere olifant te noemen, zo is ook op de plankaart in het programma voor de Noordrand te zien, want daarin is deze waterstaatkundige exercitie al meegenomen. Wassenaar heeft zich begin deze eeuw op diverse punten verweerd tot aan de Raad van State tegen de door de provincie Zuid-Holland gewenste uitbreiding van de zandwinning die al tientallen jaren in het Valkenburgse Meer plaatsvind. Daarbij gebeurde iets opmerkelijks. Gedeputeerde Staten (GS) van Zuid-Holland stelden in februari 2007 een partiële herziening van het Wassenaarse bestemmingsplan Landelijk gebied vast waarin de uitbreiding van de zandwinning op Wassenaarse grond centraal stond. Wassenaar weigerde haar plan aan te passen, maar omdat hier een “concrete beleidsbeslissing” aan ten grondslag lag, kon GS de herziening zelf vaststellen. Het zou gaan om een behoefte van enkele miljoenen kubieke meters zand, waartoe eigenlijk een meer bij Noordwijkerhout in beeld was, maar het verlies aan goed bollenland woog te zwaar. In de tekst van de herziening wordt uitgebreid ingegaan op stabiliseringsonderzoek of de voorgenomen inrichting van de oevers van het Valkenburgse Meer aan alle veiligheidseisen voldoet. Er wordt melding gemaakt van “veelvuldig overleg” met de waterbeheerder, het Hoogheemraadschap van Rijnland. Wassenaar strijkt uiteindelijk de vlag in een raadsmededeling die op 5 april 2007 aan de raad werd verzonden. Een week na een uitspraak van de Raad van State waarmee “onherroepelijk de weg was opengezet voor realisering van uitbreiding van de zandwinning”. B en W voegden daar aan toe te hebben besloten om niet alleen het verzet tegen de extra zandwinning te staken, maar ook om zich te concentreren op handhaving en versterking van de Ommedijkse Polder “binnen de thans mogelijke kaders”. Daarbij werd verwezen naar een rapport dat één van de aartsvaders van het programma voor de Noordrand kan worden genoemd. Hoewel Wassenaar haar verzet tegen de extra zandwinning op haar grond staakte, gooit het Hoogheemraadschap van Rijnland de kont tegen de krib. Zij spannen een zaak bij de Raad van State aan om een aanpassing van de ontgrondingsvergunning af te dwingen om zandwinning aan de oevers te voorkomen. Let wel, de zaak betreft de vergunning voor de gehele zandwinning, zowel binnen de contouren van het in 2008 in totaal 57 hectare metende meer, als voor de uitbreiding van 21 hectare. Het Hoogheemraadschap vreest bij de zandwinning voor inzakkende oevers. Dat gebeurt op basis van “voortschrijdend inzicht” na verzakkingen in Overijssel. Een jaar na de Wassenaarse raadsbrief, volgt op 1 april 2008 de uitspraak van de Raad van State. De tekst omvat op basis van “een deskundigenbericht” bizar genoeg precies het scenario dat zich vorige week voltrok en werd gefilmd door een wandelaar. Onder bepaalde omstandigheden kan de schuifweerstand tussen zandkorrels afnemen of zelfs verdwijnen, zo is te lezen. “Hierdoor kan het zand tot afstroming komen met als gevolg dat het talud, soms over een groot gebied, plotseling instort”. Het Hoogheemraadschap van Rijnland verliest de zaak echter. Om de uitbreiding in de polder op Wassenaarse grondgebied mogelijk te maken, wordt in de jaren erna actief aan grondpolitiek gedaan. Uit een kaartje, dat tijdens één van inspraakbijeenkomsten voor de Noordrand werd vertoond, blijkt dat diverse partijen zoals de provincie Zuid-Holland, Dunea en de Staat pal ten zuiden van het Valkenburgse Meer inmiddels gronden hebben verworven binnen de contouren van de geplande uitbreiding van de zandwinning.

Foto 2: In 2002 maakten we deze foto aan de thans hermetisch afgesloten zuidwestzijde van het Valkenburgse Meer, op de achtergrond is een zandzuiger te zien. De boodschap werd vorige week werkelijkheid.