Boek over projectontwikkelaar Reinder Zwolsman die in Villa Rust en Vreugd zijn levensavond sleet

In de biografie ‘Reinder Zwolsman, Een omstreden fenomeen in het Nederlands vastgoed’ beschrijft Dick Brongers het leven van één van de eerste projectontwikkelaars van Nederland, die uitgroeide tot een nationale bekendheid. In de jaren zestig haalde Reinder Zwolsman (1912 – 1988) vrijwel dagelijks de kranten. Zijn zakenimperium, dat zich uitbreidde tot on-Nederlandse proporties, stortte in de jaren zeventig ineen. Zwolsman, geboren in Maassluis, sleet zijn levensavond in Wassenaar waar hij een schitterend gelegen villa op het landgoed Rust en Vreugd huurde en overleed op 1 februari 1988 in het dorp.

Door Jos Knijnenburg

Het is een opmerkelijke foto op de cover van het boek over Reinder Zwolsman. In april 1972 laat hij zich verleiden om als bariton in het NCRV-televisieprogramma ‘Eénmaal, andermaal’ een lied van cabaretier Wim Sonneveld ten gehore te brengen: “Je hoort vaak zeggen dat geluk niet zo te koop is/Maar geld doet wonderen en vooral als ’t een hoop is/Poen, poen, poen, poen”. De tekst was misschien niet het lijflied van de steenrijke Zwolsman, maar de tekst was wel op zijn lijf geschreven, aldus Brongers. Zingen deed Zwolsman wel vaker. “Ik zing op mijn eigen begrafenis een prachtige cantate van Schubert. Dat is onlangs met ondersteuning van een koor en het Concertgebouw orkest op de band gezet”, zo laat hij jaren voor zijn dood in De Telegraaf optekenen. Dick Brongers had voor zijn boek graag met de nazaten van Reinder Zwolsman in gesprek gegaan, maar deze weigerden medewerking waardoor de vraag hoe Zwolsman als mens was, enigszins onbelicht blijft. Voor zijn onderzoek moest hij zich noodgedwongen beperken tot openbare bronnen, waarbij Delpher, de site die digitale toegang het Nationaal Archief verleent, een hoofdrol vervulde. Het leverde heel veel mooie verhalen over het leven van Zwolsman op, met de kanttekening van de auteur dat deze naast veel feiten, ook veel fictie omvatten. Een mogelijk voorbeeld daarvan is het verhaal dat Zwolsman op een avond in Wassenaar telefonisch wordt bedreigd met een ontvoering. Vermoedelijk in verband met een openstaande vordering van 16 miljoen gulden op de Indonesische staat. De politie werd gewaarschuwd maar de zaak bleef onopgelost. Waarschijnlijk loos alarm. Maar niet voor societyverslaggever Henk van der Meijden. Die spoedde zich terstond met een fotograaf naar Wassenaar. Zwolsman werd op de foto gezet met een jachtgeweer dat ’s nachts naast zijn bed stond. Hij had volgens het bijbehorende artikel het geluk dat Rust en Vreugd zo safe was als De Nederlandsche Bank. Met onder meer stalen rolluiken en valluiken in elke kamer. Kort voor het bezoek van de journalist, we schrijven 21 januari 1974, was het vervallen Huize Backershagen afgebrand. Zowel daarvoor als daarna zijn er verschillende plannen ontwikkeld om het ooit zo statige landhuis te herbouwen en het deel van Backershagen dat later via een oprit vanaf de Backershagenlaan bereikbaar werd gemaakt, een waardige bestemming te geven. Dat lukt uiteindelijk via het plan Poort, maar voorafgaand daaraan spelen meerdere werkmaatschappijen die kunnen gekenschetst als loten aan de Zwolsmanstam, een rol in het dossier Backershagen. Als grondeigenaar en initiatiefnemer. Reinder Zwolsman zelf werd beroemd en berucht via zijn Exploitatie Maatschappij Scheveningen (EMS). Zijn ambities waren groot. Scheveningen moest een badplaats met internationale allure worden. Maar lang niet iedereen was gelukkig met het resultaat. “Hij veranderde het monumentale Scheveningen in de betonnen woestenij die het nog altijd is”, schrijft Brongers. Alleen het beeldbepalende Kurhaus bleef overeind, maar werd omgeven door bebouwing die vaak is gekwalificeerd als spuuglelijk. Maar Zwolsman was ook verantwoordelijk voor dat beeldbepalende nieuwe icoon: de Pier die tussen 1959 en 1961 werd gerealiseerd. Zwolsman en zijn EMS worden heel vaak geassocieerd met Scheveningen, maar dat doet geen recht aan de talloze andere Nederlandse projecten waar hij bij was betrokken. Van de bouw van duizenden woningen in Den Haag en de Euromast tot de realisatie van winkelcentrum In de Boogaard in Rijswijk. Zwolsman is ook nauw betrokken bij de verkoop van Theater Carré in Amsterdam. Ver voordat de commercialisering van het Nederlandse tv-stelsel een feit wordt, is Zwolsman als aandeelhouder betrokken bij de financiering van de Reclame Exploitatie Maatschappij (REM). In 1963 wordt er een platform in zee gebouwd met een 80 meter hoge zendmast, het REM-eiland. Bij helder weer ook duidelijk zichtbaar vanaf de Wassenaarse Slag en op 6 mijl buiten de Nederlandse kust. Een plek waar de Nederlandse wet niet meer gold, waardoor het verbod op tv-reclame kon worden omzeild. Zwolsman richt in Rijswijk alvast een tv-studio in voor commerciële televisie, maar zijn droom om naast vastgoedmagnaat ook een mediatycoon te worden loopt op niets uit. De man die in stilte de grond schonk voor de realisatie van Het Dorp, waarvoor Mies Bouwman een mythische marathon inzamelactie op tv presenteerde, geld schonk voor de bouw van een kerktoren in Den Haag, maar die ook een eigen vliegtuig bezat (de PH-ERZ), stierf in Wassenaar waar hij jarenlang graag een hengeltje uitgooide in de vijver voor zijn villa.