Nieuwe status Museum Panorama Mesdag wijst op vooruitziende blik van Wassenaarder

Opvallend nieuws in de plannen die vorige week tijdens Prinsjesdag bekend werden gemaakt. Het Haagse Museum Panorama Mesdag ontvangt voortaan van het Rijk een jaarlijkse bijdrage van 1,8 miljoen euro en krijgt per 1 januari 2026 de status van rijksmuseum. Naast het bekende Panorama van Scheveningen, een cirkelvormig tentoongesteld doek van 120 bij 14 meter waarbinnen de bezoeker een optische illusie ervaart en terug in de tijd gaat, bestaat de collectie onder andere uit schilderijen, tekeningen, prenten en fotoalbums van Hendrik Willem Mesdag (1831 - 1915) en zijn echtgenote Sientje Mesdag-van Houten (1834 – 1909). De Commissie Beschermde Cultuurgoederen beschouwt de gehele collectie als “onvervangbaar en onmisbaar Nederlands cultuurbezit”, zo maakte het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en wetenschap bekend.

Door Jos Knijnenburg

Museum Panorama Mesdag verkeert al langer in financieel zwaar meer. De nazaten van Hendrik Willem Mesdag en zijn echtgenote hebben besloten de collectie en het museumgebouw over te dragen aan de Staat, waardoor het geheel als rijksmuseum blijvend publiek toegankelijk zal zijn. Van familiebezit tot publiek eigendom. Het gebeurde eerder met werk van Vincent van Gogh dat nu in het gelijknamige rijksmuseum in Amsterdam is te zien. Tot de directe nazaten van de wereldberoemde schilder behoorden de overleden Wassenaarder Johan van Gogh en zijn zoon Theo. Iets soortgelijks gebeurde met de particuliere kunstcollectie van het ooit in Wassenaar woonachtige echtpaar Kröller - Muller, dat uiteindelijk onderdak vond in rijksmuseum Kröller – Muller op de Veluwe. Als het gaat om de schilder Hendrik Willem Mesdag, waarvan straks werk als het ware in een “eigen” rijksmuseum hangt, is er onmiskenbaar opnieuw sprake van een opvallende link met een inmiddels overleden Wassenaarder, zij het in een iets andere betekenis. Het betreft hier de in 1923 geboren Johan Poort, vader van de bekende ontwikkelaar Johan Poort. Naast zijn carrière als ingenieur en zelf overigens ook begenadigd tekenaar, was Poort Sr. een zeer gepassioneerd liefhebber en verzamelaar van het werk van Hendrik Willem Mesdag. Hij ontwikkelde zich daarnaast, zeker na zijn pensionering tot een zeer groot kenner van het werk van Mesdag, die als schilder een vooraanstaande rol speelde in de Nederlandse kunstgeschiedenis in de 19e eeuw, met name de Haagse School. Johan Poort stond aan wieg van de in Wassenaar gevestigde Mesdag Documentatie Stichting. Deze hield bezig met het verzamelen en catalogiseren van alle gegevens die betrekking hebben op Hendrik Willem Mesdag, zijn echtgenote en hun beider werk. Dat laatste is niet verwonderlijk want ook Sientje Mesdag was een zeer kundig kunstenaar die bijvoorbeeld regelmatig werkte in de schetsboeken van haar man en omgekeerd. De (als zodanig niet meer bestaande) Mesdag Documentatie Stichting had formeel als doelstelling om door middel van publicaties, tentoonstellingen e.d. de kennis over het kunstenaarsechtpaar voor iedereen toegankelijk te maken. Daarnaast had de stichting nog een belangrijk oogmerk, de registratie van het hele oeuvre van Mesdag. Hiertoe ontwikkelde de Mesdag Documentatie Stichting een ingenieus eigen decimaal systeem voor gedateerd en ongedateerd werk van Mesdag. Dit alles heeft met name in de jaren tachtig en negentig van de vorige eeuw geleid tot een indrukwekkend aantal publicaties, waaronder boeken en catalogi. Het levenswerk van Johan Poort, die soms ook stukken uit zijn eigen Mesdagcollectie exposeerde zoals in het voormalige Haags Gemeentemuseum, heeft ook een zeer belangrijke bijdrage geleverd aan het indammen van de stroom van vervalsingen. Een probleem in de kunstgeschiedenis dat net zo oud is als er kunst wordt gemaakt. Zo wordt in de door Johan Poort in 1994 samengestelde en gepubliceerde vuistdikke tweede oeuvrecatalogus ‘De schetsen’ (zie bijgaande foto) in een uitvoerige bijlage visueel duidelijk gemaakt, hoe Mesdag op basis van soms zeer ruwe zwart-wit schetsen, uiteindelijk kwam tot zijn schilderijen. Het zijn vooral de schilderijen van zee en strand waarmee Mesdag vermaardheid verwierf, maar uit de talloze schetsen die hij maakte en die Poort voor zijn publicatie fotografeerde, wordt de ongelooflijke veelzijdigheid van Mesdag als kunstenaar duidelijk die verder gaat dan de zeegezichten. Het nieuws dat Nederland er in 2026 een rijksmuseum bij krijgt onderstreept niet alleen de rol van Mesdag in de kunstgeschiedenis, maar ook het belang van alles over hem dat Johan Poort bij leven heeft vastgelegd.