Politieke optimist keert terug naar Wassenaar

Marnix van Rij over populisme, eenmanspartijen en de kracht van het dorp

Door De Redactie

Met Reflecties van een politieke optimist levert oud-Wassenaars raadslid, voormalig CDA-partijvoorzitter en staatssecretaris Marnix van Rij een persoonlijk én politiek document af. Negen maanden werkte hij naar eigen zeggen aan het boek. Het resultaat is geen droge terugblik, maar een levendige mix van herinneringen, politieke analyse en zelfkritiek. Onze redactie mocht het vrij snel na de eerste drukgang inlezen en we zijn onder de indruk: “Het leest als een trein”.

Van Rij neemt de lezer mee langs het roerige politieke jaar 2023, met de opkomst van BBB, de verdere groei van de PVV en de forse nederlaag van zijn eigen partij. In de epiloog, pas na de verkiezingsuitslag van eind oktober toegevoegd, laat hij zien hoe snel het politieke landschap kan kantelen. Toch blijft hij, zoals de titel belooft, optimistisch: juist de volatiliteit dwingt partijen om zich opnieuw te bezinnen op hun inhoud, stijl en verbinding met kiezers.

Populisme: serieus nemen, maar niet kopiëren
Van Rij spreekt openlijk over populisme. Over Geert Wilders zegt hij dat hij hem als mens respecteert en zijn politieke mandaat erkent, maar zijn stijl van politiek bedrijven afwijst: het harde, persoonlijke debat, de permanente polarisatie. Dat typeert hij duidelijk als populisme: iets waar hij zelf “helemaal niets mee” heeft.

Tegelijkertijd weigert hij populistische partijen gemakkelijk weg te zetten. De PVV is volgens hem “knap” in staat geweest een trouw electoraat op te bouwen en de zorgen van mensen te vertolken. De kern van het probleem ziet hij niet in de signalering, maar in de vertaalslag naar bestuur. Zodra populisten verantwoordelijkheid krijgen, wordt duidelijk hoe moeilijk echt regeren is en hoe vaak beloften stranden in de weerbarstige werkelijkheid.

Wat betekent dat voor Wassenaar?
Van Rij volgt de Wassenaarse politiek op afstand, maar zijn wortels liggen er diep: in de jaren tachtig en negentig was hij raadslid, wethouder en later fractievoorzitter. Hij herinnert zich een tijd waarin landelijke partijen als CDA, VVD, PvdA en D66 het lokale toneel domineerden en zich samen verantwoordelijk voelden “voor wat het beste is voor het dorp”: met stevige verschillen, maar ook met de wil om eruit te komen.

Nu ziet hij, net als elders in het land, fragmentatie en de opkomst van lokale, soms populistische partijen. De fout van traditionele, gematigde partijen, ook zijn eigen, is volgens hem dat ze te technocratisch en bestuurlijk zijn geworden. Te veel op afstand, te weinig zichtbaar tussen de mensen. Het antwoord op populisme is dan ook niet nóg meer beleidstaal, maar juist dichter bij inwoners staan: problemen echt oplossen, begrijpelijk communiceren en binnen de partij ruimte durven geven aan verschil van mening.

Hij verwijst daarbij naar een oud Wassenaars raadslid, Kees Overdevest, die “in zijn eentje twee zetels binnenhaalde” doordat hij ongelofelijk goed contact had met kiezers. Dat soort volks verankerde politiek is voor Van Rij wezenlijk anders dan populisme: nabij en stevig, maar niet simplistisch en niet gericht op het opblazen van vertrouwen in de democratie.

Geen eenmansbeweging, maar checks and balances
We spreken hem in het interview over de houdbaarheid van politieke leiders en de risico’s van eenmanspartijen. Van Rij bepleit al jaren een maximale termijn voor politieke functies: drie termijnen in de raad vindt hij eigenlijk het uiterste. Niet alleen in het belang van de organisatie, maar ook van de persoon zelf. Wie te lang blijft, loopt het risico de politieke “roekeloze skiër” te worden die denkt alles wel te weten en daardoor ongelukken veroorzaakt. Een metafoor die hij leerde van zijn oud-mentor en voormalig minister BZK, Norbert Schmelzer.

Hij is dan ook uitgesproken kritisch over eenmansbewegingen. Politiek kan en mag nooit afhankelijk zijn van één persoon, vindt hij. Partijen zijn nodig als plekken waar tegenspraak wordt georganiseerd, waar mensen elkaar een spiegel kunnen voorhouden. Goede leiders, zegt hij, zoeken hun eigen tegenspraak actief op: formeel in partijbesturen en fracties, maar ook informeel, bijvoorbeeld via een klein “persoonlijk bestuur” van mensen die hen eerlijk durven aan te spreken.

Voor Wassenaar betekent dat volgens Van Rij dat kiezers zich bij lokale eenmanslijsten en sterk op één persoon gerichte bewegingen moeten afvragen: wat gebeurt er als deze ene figuur wegvalt? Hoe is de tegenspraak geregeld? Wie bewaakt de continuïteit voor het dorp?

Een optimist keert terug naar het dorp
Ondanks alle zorgen over polarisatie, fragmentatie en druk op de lokale democratie blijft Van Rij zichzelf “altijd een optimist” noemen. Geen blinde optimist, benadrukt hij, maar iemand die gelooft in het oplossingsvermogen van de democratie: lokaal, nationaal en internationaal. Die houding, gevormd in de Wassenaarse gemeentepolitiek van de jaren tachtig, loopt als een rode draad door zijn boek.

Signeersessie bij De Kler
Op vrijdag 21 november komt Marnix van Rij naar boekhandel De Kler in Wassenaar om Reflecties van een politieke optimist te signeren. Hij is aanwezig van 14.00 tot 16.00 uur, Langstraat 148.