Expositie ‘In Duin’ in Katwijks Museum zal ook veel Wassenaarse duinliefhebbers aanspreken

Tot en met 27 april is de tentoonstelling ‘In Duin, Leven tussen duintop en duinpan’ te zien in het Katwijks Museum aan de Voorstraat 46 in Katwijk. De expositie toont middels een scala aan schilderijen niet alleen het duinlandschap als natuurgebied, maar ook de bedrijvigheid van kleinschalige landbouw en het begin van bebouwing.

Door Jos Knijnenburg

Rond 1900 werd Katwijk in de zomermaanden bezocht door veel binnen- en buitenlandse schilders. Uit een beschrijving van het dorp in 1905 blijkt dat vooral de witte kerk aan de boulevard veelvuldig op doek werd vereeuwigd. Het is geen zeldzaamheid dat drie of vier buitenlandse schilders dicht bij elkaar hetzelfde tafereel schilderen. Zodra er een boot op zee in zicht komt, zitten schilders, bewapend met vouwstoel, parasol, ezel en schilderskist, gereed om de schuit zodra deze aan wal komt, op papier of doek vast te leggen. Een kunstcriticus die in 1908 verslag doet van een bezoek aan de boulevard van Katwijk, stelt vast dat deze opvallend rijk is bedeeld met atelierwoningen van kunstenaars.

Katwijk is aan het begin van de twintigste eeuw een kunstenaarsdorp, niet alleen vanwege de dynamische visserijtaferelen maar ook door het bijzondere licht. Een wel heel bijzondere gast in Katwijk destijds is niemand minder dan koningin Wilhelmina (1880–1962).

Het staatshoofd is een getalenteerd kunstenares die dankzij lessen van professionele schilders erin slaagt om tijdens haar leven een omvangrijk oeuvre bijeen te schilderen, grotendeels bestaande uit landschappen. In 1916 huurde ze een vakantiehuis in Katwijk en schilderde daar de duinen en de zee. Later liet ze een huis bouwen in de duinen tussen Scheveningen en Wassenaar: het grotendeels uit hout opgetrokken landhuis De Ruygenhoek.

Wilhelmina schilderde graag op locatie, maar soms maakte ze alleen schetsen die later werden uitgewerkt. Een schilderij van Bernard Janssen (1874–1969) toont een bijzonder tafereel: koningin Wilhelmina schilderend op het strand, terwijl prinses Juliana als klein meisje in het wit naast haar staat. Dit werk stamt uit de periode 1916-1919, toen Wilhelmina vaak op de stranden van Scheveningen en Katwijk schilderde. Hoewel het schilderij niet in het Katwijks Museum hangt, zou het daar zeker tot zijn recht komen.

De tentoonstelling ‘In Duin’ geeft zowel een beeld van de ongereptheid van het duinlandschap uit de late romantiek als van de hedendaagse duinen. Op de expositie zijn veel schilderijen, aquarellen en tekeningen te zien uit de tijd dat Katwijk een vooraanstaand kunstenaarsdorp was, met werk van onder andere Mesdag, Blommers, Toorp, Israëls en Liebermann.

Opvallend is het vele werk dat, al dan niet met romantische bedoelingen of uit sociale bewogenheid, de werkende mens in de duinen toont. Aan het einde van de 18e eeuw werden in Katwijk de eerste pogingen ondernomen om het duin te gebruiken voor landbouw en veeteelt. Rogge en aardappelen waren de belangrijkste gewassen, en koeien zorgden voor bemesting. Oude veldnamen in wat we tegenwoordig Berkheide noemen herinneren hier nog aan, en de restanten van de akkertjes zijn nog altijd zichtbaar.

De schrale duingrond bleek uiteindelijk niet geschikt als vruchtbare landbouwgrond. Toch laat de tentoonstelling zien hoe hele families werden ingezet om de bescheiden oogst in de duinen binnen te halen. Dit tafereel speelde zich niet alleen in Katwijk af, maar ook enkele kilometers zuidwaarts in Wassenaar. In Meijendel bijvoorbeeld werd eveneens geprobeerd om duinen voor landbouw in cultuur te brengen.

De duinen werden niet alleen voor landbouw gebruikt. Net als in Scheveningen, werden ze ingezet om netten te boeten of wasgoed te bleken. Daarnaast legden kunstenaars er zwervers vast op doek. Hoewel de hoogtijdagen van Katwijk als kunstenaarskolonie na 1914 enigszins voorbij waren, bleven de duinen ook daarna een inspiratiebron voor kunstenaars.

Een bijzonder project in Wassenaar was de serie kunstwerken die dorpsgenoot Ab van Overdam ongeveer twintig jaar geleden vervaardigde. In een tijdsbestek van twee jaar legde hij alle achttien holes van de in de duinen gelegen golfbaan van de Koninklijke Haagsche Golf & Country Club vast op schilderijen.

“Een schijnbaar ongerept duinterrein, dat voor de golfsport lijkt te zijn geschapen,” zo was te lezen in de catalogus van een tentoonstelling in Raadhuis De Paauw, waar de werken van Van Overdam in het najaar van 2003 werden geëxposeerd.