‘Een onderscheidend teeken van hunne waardigheid’: het verhaal achter de ambtsketen

Dit artikel gaat over de ambtsketen die bij speciale gelegenheden door de burgemeester of door diegene die de burgemeester vervangt, wordt gedragen. Het woord burgemeester dat al in 1254 in een geschrift gebruikt wordt, is een samenstelling van borgh of burch met meester. De woorden borgh en burch staan voor stad of wijk. Het woord wordt ook wel eens geschreven als burgermeester omdat men denkt dat het woord burger hierin terug te vinden is, maar dat is niet juist.

Hoewel het gebruik van ambtsketens door burgemeesters al zo’n 170 jaar oud is, werden dit soort ketens al veel eerder gebruikt. Zo werden ze sinds 1628 uitgereikt aan buitenlandse ambassadeurs en ook zeehelden kregen vaak gouden ketens als dank voor hun prestaties. Ook de bewindvoerders van de Vereenigde Oostindische Compagnie deelden gouden ketens uit als erkenning voor bewezen diensten. De keten die de schutterskoning van het bestuur van een schuttersgilde krijgt, kent overigens ook een lange geschiedenis.

De ambtsketen zoals we die nu kennen werd op voordracht van Johan Rudolph Thorbecke ingevoerd. Hij was op dat moment minister van Binnenlandse Zaken en hij vond dat burgemeesters een duidelijk herkenningsteken moesten dragen. In de Gemeentewet van 1852 staat onder meer: “De onderscheidingsteekenen van de burgemeester moeten door de koning worden bepaald evenals de gelegenheden, waarbij deze gedragen worden”. Willem III was op dat moment Koning der Nederlanden. Er ontstond enige discussie over de vraag of het hier om een sjerp of om een penning aan een keten zou moeten gaan. Thorbecke gaf de voorkeur aan een penning, omdat: “de penning eenvoudiger en achtbaarder is dan een sjerp, de penning behoort meer in Nederland thuis dan een sjerp”. In het Koninklijk Besluit van 16 november 1852 werd het onderscheidingsteken van burgemeesters definitief vastgesteld en dit besluit trad op 1 januari 1853 in werking.

Ook werd er in die wet vastgelegd wanneer de burgemeester deze ambtsketen moet dragen. “Wanneer hij voorzit in de vergadering van de gemeenteraad; in geval van brand, of van oproerige beweging, van zamenscholing of andere stoornis der openbare orde en wanneer hij of zij bij plechtige gelegenheden namens de gemeente opkomt”. Omdat de burgemeester het onderscheidingsteken tijdens calamiteiten moet dragen, heeft de burgemeester de ambtsketen altijd binnen handbereik. Hierom is er in sommige gemeenten een reserveketen aanwezig. Thorbecke was ook van mening dat: ”Zullende de onderscheidingsteekenen, hetgeen de bedoeling is der wet, goed zigtbaar wezen, de keeten dient dan niet bloot om den hals, maar boven den rok gedragen en ten einde zich ordelijk en deftig te vertoonen, op de schouders vastgehecht te worden”. Mocht u door het gebruik van het woord rok denken dat het hier om vrouwelijke burgemeesters gaat, dan moet ik u teleurstellen. Hier wordt een rokkostuum bedoeld zoals burgemeesters in de tijd van Thorbecke droegen. Over het algemeen draagt een burgemeester de ambtsketen alleen in zijn of haar eigen gemeente.

En dan nu de Wassenaarse situatie.
Van 1852 tot 1863 was Johannes Eliza Meijboom burgemeester van ons dorp. Hij was dan ook de eerste burgemeester van Wassenaar die zo’n ambtsketen moest gaan dragen. Bij de Utrechtse firma Van der Kellen werd begin 1853 een keten besteld en hij mocht niet te duur zijn. Rond 1900 woonden er ongeveer 6000 mensen in ons dorp dat opgebouwd was uit een wonderlijke combinatie van landgoederen, middenstand en boerenbedrijven. Veel geld voor zo’n ambtsketen was er dan ook niet. Toch is hij om precies te zijn 135 jaar door 13 burgemeesters gebruikt. De laatste was Piet Heijn Schoute die van 1985 tot 2000 burgemeester van Wassenaar was.

Een artikel dat op 28 september 1988 in De Telegraaf stond, heeft als titel: Stille wens in vervulling. Wat was die wens en hoe is hij in vervulling gegaan? In dat jaar bestond de Van Ommeren- de Voogt Stichting 50 jaar. Het gaat hier om een stichting voor goede doelen die door Philippus van Ommeren en zijn vrouw Wilhelmina Alida de Voogt in 1938 is opgericht. De wens was om de ambtsketen door een nieuwe te vervangen en de kosten hiervan zijn door die stichting gedragen. De ambtsketen die door de huidige burgemeester en vijf van zijn voorgangers gedragen wordt en werd is dan ook in 1988 bij de firma Kempen en Begeer ontworpen en gemaakt. Als dank aan de genoemde stichting heeft de gemeenteraad de oprijlaan van Rust en Vreugd de naam Van Ommerenlaan gegeven.

De keten bestaat uit 17 schakels waarin zowel de letter F – van Prins Frederik de vroegere bewoner van de Paauw – als het wapen van de familie van Wassenaer verwerkt zijn. Onderaan bevindt zich de ambtspenning met daarboven een zilveren pauw. Links hiervan een eikenblad en rechts een beukenblad. We wonen tenslotte in een lommerrijk dorp.

Carl Doeke Eisma