Visiedocument ‘De kerk in het midden houden’: gemeentelijke kijk op toekomst religieus erfgoed
“Ontkerkelijking en actuele vraagstukken rond de toekomst van kerkgebouwen verlangen een nieuwe kijk op de omgang met religieus erfgoed”, zo stelt wethouder Ronald Zoutendijk (Erfgoed) in het gemeentelijke visiedocument ‘De kerk in het midden houden’. Wassenaar noemt in het document de betekenis van relgieus goed “bovengemiddeld groot”. Niet alleen voor de materiële kwaliteit van de fysieke leefomgeving, maar met nadruk ook voor de immateriële, sociaal-maatschappelijke leefomgeving.
Door Jos Knijnenburg
Religieus erfgoed in Wassenaar omvat veel meer dan alleen de bestaande kerkgebouwen waarvan de Dorpskerk, de Sint Willibrorduskerk en de Goede Herderkerk de hoogste erfgoedwaarden hebben en zijn beschermd als rijksmonument. Van belang is ook de zogeheten kerkenbiotoop, gebouwen en ander onroerend goed in de nabijheid van de kerk die tot het religieuze ensemble behoren. De drie genoemde Rijksmonumenten beschikken allemaal over een rijke kerkenbiotoop. Zo omvat die van de Sint Willibrorduskerk niet alleen de naastgelegen pastorie waarin het Hospice Wassenaar is gehuisvest, maar ook een begraafplaats, het kerkplein en het complex van de Warenar. Tot de biotoop van De Goede Herderkerk in Zuid kunnen de voormalige boerderij De Driesprong, de begraafplaats en het appartementencomplex in de voormalige Pius X-school worden gerekend. De biotoop van de Dorpskerk omvat ook een begraafplaats, maar er zijn ook gebouwen op afstand van de herk die er cultuurhistorisch relatie mee hebben, zoals de oude pastorie in de Schoolstraat. De grenzen van een biotoop worden niet bepaald door huidig gebruik, eigenaarschap of kadastrale grenzen. In deze krant is al veel geschreven over de ontwikkelingen binnen de Roomskatholieke kerkgemeenschap die leidde tot de aanwijzing van de Sint Willibrorduskerk als centrale kerk. De Jozefkerk is aan de eredienst onttrokken en wordt herontwikkeld als gezondheidscentrum, de functionele toekomst van de Goede Herderkerk die als kerk wekelijks nog wordt gebruikt door de Franstalige parochie (uit Den Haag) en incidenteel wordt ingezet voor uitvoeringenen waar onlangs voorafgaande aan de Dodenherdenking nog een bijeenkomst plaatsvond, lijkt wat meer ongewis. In navolging van de katholieken is ook binnen de Protestante kerkgemeenschap uitvoerig gediscussieerd over de toekomst van hun drie kerken: de Dorpskerk, de Messiaskerk en de Kievietkerk in Zuid. In het visiedocument wordt gesteld dat de betekenis van de Dorpskerk voor Wassenaar al sinds de Middeleeuwen “evident”is, maar dat ook jongere kerkgebouwen een iconische waarde kunnen hebben en een centrale rol in de wijk kunnen spelen. Opmerkelijk in dit verband is het Deijlerhuis waar omheen op dit moment driftig wordt gesloopt om het woonproject Tuynen van Den Deijl te realiseren. In 1951 in het toen nog grotendeels lege Noord gebouwd in opdracht van de Hervormde gemeente, maar vooral bekend geworden als buurthuis van Wijkvereniging Groot Deijleroord, Het wordt thans ook intensief gebruikt als Buurtkerk. Tot het in het visiedocument beschreven religieus erfgoed behoort ook het vroegere klooster in de Kerkstraat dat als appartementencomplex functioneert en de begraafplaats Persijnhof dat naast een Christelijke en algemeen deel, ook een veel oudere en omvangrijkere Joodse begraafplaats en een aula omvat. Het ommuurde complex is de laatste jaren mede door de jaarlijkse herdenking van de Holocaust die hier in januari plaatsvind meer op de kaart gezet. Dat laatste geldt al veel langer voor het kerkje van de NPB aan de Lange Kerkdam dat zich door de centrale ligging, faciliteiten en bescheiden omvang uitstekend leent voor een veel breder functioneel palet. Een eigen dorpsmuseum mag er dan de komende raadsperiode waarschijnlijk niet inzitten, het NPB gebouw blijkt een prima faciliteit voor de vaak uitstekend bezochte bijeenkomsten van de historische Vereniging Oud Wassenaer. Uit het visiedocument over de toekomst van het plaatselijke religieus erfgoed, dat komende maandagavond functioneert als het eerste politieke dossier dat in de nieuwe raadsperiode door de leden van de raadscommissie Fysieke leefomgeving in de tijdelijke raadszaal in het politiebureau aan de Hofcampweg wordt besproken, blijkt dat naast het lokale erfgoedbeleid, het vooral de nog vast te stellen Omgevingsvisie en het Omgevingsplan zijn die daarbij een cruciale vervullen. In een raadsvoorstel worden kerkgebouwen bestempeld als “ankerpunt” voor “identiteit en plaats van samenkomst”. Dat laatste kan ook bij calamiteiten zeer belangrijk zijn. De tijd moet leren in hoeverre sloop, het noodlot dat de Zijllaankerk, de Bloemcampkerk en de kapellen in de Ursula Kliniek en de Huize Willibrordus ondergingen, echt verleden tijd is.